اما از طرف دیگر اولین سال دعوت باب (۱۸۴۵ - ۱۸۴۴ م.) نیز از اهمیت خاصی برخوردار است و محاکمه ملا علی بسطامی یکی از مهم ترین حوادث این دوران است که در مقاله حاضر به بررسی آن پرداخته می شود. این محاکمه، علاوه بر آنکه نمایانگر اولین برخورد نهضت جدید با مخالفت علماء و نقطه عطفی در پیشرفت نهضت بابی است، برای محققین اسلام نیز خالی ازاهمیت نمی باشد زیرا تا آنجا که نویسنده اطلاع دارد، حداقل در تاریخ جدید، تنها موردی است که علماء سنی و شیعه مشترکا فتوی داده اند.۱ همچنین گفته شده است که اولین موردی که ضمن آن مقامات عثمانی فرقه شیعه را به رسمیت شناخته اند در جریان این محاکمه بوده است. ۲

بنابراین در این بررسی ابتداء مختصری در شرح حال ملا علی نگاشته می شود و بعد به بعضی از وقایعی که منجر به محاکمه وی در بغداد شده اشاره می گردد، سپس متن فتوی با ترجمه آن همراه با ملاحظاتی در آن آورده می شود و در پایان بعضی از نتایجی را که می توان ازاین واقعه و متن فتوی درباره ادعاهای باب گرفت ارائه می گردد.

 شرح حال ملا علی بسطامی پیش از دعوت باب

 ملا علی اهل یکی از روستاهای بسطام واقع در خراسان (خوانندگان توجه دارند که امروزه بسطام از لحاظ تقسیممات کشوری جزء شهرستان شاهرود و در استان دوم واقع است - مترجم) بود. وی در وطن خویش تحصیلاتی ابتدائی کرد و در آغاز جوانی در اثر اصرار پدر و مادر و خویشان ازدواج نمود و صاحب خانواده گردید. سپس برای تکمیل تحصیلات عازم مشهد شد و در محضر علمای بزرگ به تحصیل پرداخت. در اثر زهد و اخلاص در ایمان و شوق و ذوق شدیدی که برای تجسس و بررسی حقائق دینی داشت با یکی از علمای

 شیخیه ارتباط یافت و پیرو آن طریق گردید و باب مکاتبه را با سید کاظم رشتی (۱۲۱۲ - ۱۲۵۹/ ۱۸۴۴ - ۱۷۹۷ م.) پیشوای شیخیه که ساکن کربلا بود گشود. وی چنان مجذوب تعلیمات شیخیه گردید که خانواده را در وطن برجای گذاشت و به کربلا شتافت و به مدت هفت سال از محضر درس سید کاظم استفاده کرد. در پایان این مدت ، پدر و خویشانش که از غیبت طولانی او از خانه و خانواده پریشان شده بودند به کربلا رفتند و با کسب اجازه استاد وی را به وطن باز آوردند اما او ادامه اقامت نتوانست و مجددا به محضر سید کاظم در کربلا بازگشت. ۳

 وقایع کربلا پس از درگذشت سید کاظم رشتی

هنگام درگذشت سید کاظم (ژانویه ۱۸۴۴) ملا علی در کربلا حضور داشت . از آنجا که سید کاظم پیوسته از انتخاب جانیشینی برای خود احتزار کرده بود با مرگ او بحرانی در بین پیروان شیخیه بوجود آمد. طریقه شیخیه پس از تکفیر بنیان گذر آن شیخ احمد احسائی از طرف ملا محمد تقی برغانی در حدود سال ۱۸۲۲ م. ، از دید شیعیان متعصب پیوسته مسلکی مشکوک محسوب می شد بطوری که حتی در مرکز شیخیه در کربلا نیز مخالفی بزرگ چون سید ابراهیم قزوینی داشت . بنا برا این پس از درگذشت سید کاظم، بدون تردید شیخیه سخت احساس نیاز به رهبری می کردند تا بتوانند در سایه او متحد شده از عهده مخالفین برتر برآیند. علاوه بر این ، از جنبه عقیدتی نیز تحت فشار بودند تا رهبری جدید برای خود بیابند. یکی از اختلافات اصولی بین شیخیه و شیعه ها عقیده شیخیه به " رکن رابع" بود. بر طبق این عقیده، اصل یا رکن چهارم شریعت اسلام دلالت دارد بر اینکه بر روی زمین همیشه شیعه کاملی موجود است و برعهده مومنان است که او را بیابند و در تمام امور از او پیروی کنند. طبق استنباط شیخیه ، این شیعه ، کامل ، موسس آن طریقه ، شیخ احمد احسائی و جانشین منتخب او سید کاظم رشتی بوده اند. بنا براین با مرگ سید کاظم ، شیخیه از نظر عقیدتی زیر فشار بودند و لازم بود تا رهبری جدید برای خود جستجو کنند.

با آنکه طبق گزارشهای متعدد، سید کاظم مرگ خود را چندین ماه قبل پیش بینی نموده بود ولی به اینکه پس از او شاگردان وی چه باید بکنند فقط اشارتی مختصر کرده بود. در نوشته های سید در هیچ جا مطلبی قطعی در این باره وجود ندارد و چنانکه انتظار می رود گزارش های شفاهی در مورد آخرین دستورات وی به شاگردانش فوق العاده یک جانبه است و بستگی به این دارد که راوی بعدا به باب گرویده باشد یا شیخی باقی مانده باشد. چنانکه طبق اظهار القتیل ابن الکربلائی ( احتمالا نام مستعار یکی از شیخی های کربلا که بعدا بابی شد) ، سید کاظم کمی قبل از مرگش گفته بود: « آیا خوشحال نیستید که من بروم و امر امام شما حاظر شود؟ » ۴ در حالی که طبق گفته محمد کریم خان کرمان ، یکی از مدعیان پیشوائی شیخیه و یکی از مخالفین باب : « هنگامی که کسی از او [یعنی سید کاظم] درباره جانیشینی وی سوال کرد او پاسخ داد: خدا را امری است و او خود آن را به نتیجه می رساند."» ۵

بنا بر این در ژانویه ۱۸۴۴ به دنبال درگذشت سید کاظم سرگردانی و آشفتگی زیادی در جامعه شیخیه در کربلا پدید آمد. در بین پیروان برجسته شیخیه چند تن بودند که می توانستند رهبری شیخیه را احراز کنند و اینان عبارت بودند از میرزا محیط کرمانی و میرزا حسن گوهر در خود کربلا، محمد کریم خان کرمانی در کرمان و میرزا شفیع ثقه الاسلام در تبریز . سید احمد پسر سید کاظم نیز ادعای جانشینی می کرد. ۶ اما هیچ گونه اتفاق نظری از اینکه کدامیک از این مدعیان باید رهبر گردد در بین شیخیه وجود نداشت. علاوه براین بسیاری را رأی بر این بود که هر گاه سید کاظم قصد آن داشت که یکی از اینان را به جانشینی خود برگزیند برای وی امر آسانی بود در حالی که وی فقط به رمز اشاراتی در این زمینه کرده بود و به علاوه مطابق بعضی از گزارش ها، به شاگردان خود اندرز داده بود تا به سفر بروند و جانشین او را بیابند.

قتیل بن الکربلایی، که در بالا از وی نام بردیم، آشفتگی های مذکور را چنین بیان می نماید:

«گروهی از طلاب سید کاظم که می توانستند آب را از سراب (wind در اصل مقاله به انگلیسی، کلمهء عریی «سراب»، شراب ترجمه شده است) تمیز بدهند از آنجا که نمی دانستند به کجا بروند و به چه کسی روی آورند دچار پریشانی خاطر شده بودند. بنا بر این نزد ملا حسن گوهر که ادعای وصایت و میرزا محیط کرمانی که ادعای نظارت می کرد رفتند و از آنان پرسیدند: «به نظر می رسد که شما از افرادی باشید که بیش از هر کس دیگر به باب [منظور سید کاظم] نزدیک بوده اید. آیا هیچ چیزی از جانب او صلی الله عیله در بارهء جانشینی وی نشنیده اید؟» شخص اول جواب داد: «من هیچ چیز نشنیده ام.»، در حالی که فرد ثانی پاسخ داد: «من چیزی می دانم اما اکنون آن را نمی گویم ولی بر شما ولی بر شما واجب است که از کربلا خارج نشوید.» اما از منبعی دیگر بین مردم چنین شایع شد که سید باب [سید کاظم] گفته بود: « یک سال پس از مرگ من امر ظاهر خواهد شد.» به علت این اختلاف اقوال، جستجو کنندگانی که قصد سفر داشتند تقریبا چهار ماه مردد بودند زیرا فکر می کردند شاید میرزا محیط در ادعای خود صادق باشد (زیرا گاهی حتی یک شخص کاذب نیز راست می گوید). ولی هنگامی که از او ناامید شدند و از آن دو نفس اعمالی چنان نفرت انگیز ظاهر شد که قلم از نگارشش شرم دارد عزم را جزم کردند و راهی بر و بحر و دشت و صحرا شدند و پناه به مکان های مقدس و مزار بزرگان دین و مساجد و منابر بردند.»۷

 باب

 به این ترتیب به نظر می رسد که در پایان، جامعهء شیخیه به دو قطب مختلف گرایش پیدا کرد. گروهی به گرد رهبرانی مانند میرزا محیط و میرزا حسن گوهر جمع شدند که تصمیم گرفتند در کربلا بمانند و موقعیت خود را مستحکم کنند در حالی که گروه دیگری که از شیخی های جوان تر تشکیل می شد تصمیم گرفتند برای جستج.ی پیشوایی جدید کربلا را ترک نمایند. این عده بر حسب روش خود برای مدت چهل روز در اعتکاف بسر بردند یعنی به روزه و دعا و توجه پرداختند تا خدا آنها را در یافتن مقصودشان هدایت کند. برجسته ترین شخصیت این گروه ملا حسین بشرویی بود که به تازگی از یک ماموریت بسیار موفقیت آمیز مراجعت کرده بود و همراهی و پشتیبانی از شیخیه را از مجتهدی مشهور چون ملا محمد باقر شفتی و میرزای عسگری کسب کرده بود. شخصیت دیگر این گروه ملا علی بسطامی بود که طبق گفتهء نبیل «اطلاعات و معلومات او چنان وسیع و در گفتار و تبلیغ عقاید شیخ احمد چنان عمیق بود که بسیاری او را بالاتر از ملا حسین می پنداشتند.»۸

 از آنجا که ملاحسین زودتر از همه به اعتکاف پرداخت بنا بر این اولین کسی بود که پس از دورهء چهل روزهء اعتکاف همراه برادر و خواهرزادهء خود عازم سفر گردید و به دنبال آنها به فاصلهء اندکی ملا علی نیز با گروهی از شیخیه در تاریخ ۲۵ ربیع الثانی (۱۴ ماه مه) حرکت کرد. به نظر می رسد که قصد این شیخی های جوان آن بوده که به کرمان بروند و با محمد کریم خان مشورت کنند و جویا شوند که شاید منظور سید کاظم از جانشین خود، شخص محمد کریم خان باشد. اینکه این شیخی ها چنین مقصودی از سفر داشته اند از منابع مختلفی نقل شده از جمله از شخص ملا حسین در موقع حرکت از کربلا چنین روایت کرده اند:

«بر من معلوم نیست که به کجا می روم ولی فکر می کنم که ممکن است به کرمان به ملاقات حاجی محمد کریم خان بروم زیرا ممکن است مقصود از سید که من باید به خدمت امام قیام کنم از طریق شخص حاجی باشد.»۹

به هرحال در سر راه کربلا به کرمان، شیراز واقع است که ملا حسین در ۲۲ ماه مه به آنجا رسید و در اینجا بود که وی با سید علی محمد شیرازی برخورد کرد. سید علی محمد در اولین جلسهء ملاقات خود با ملا حسین نخستین سورهء قیوم الاسماء (تفسیر سورهء یوسف قرآن) را نگاشت و ادعای خود را آشکار کرد. ما درباره ء حقیقت و نوع این ادعا در زیر به بررسی خواهیم پرداخت در اینجا همین قدر کافی است بگوییم که سید علی محمد لقب «باب» را برای خودد اختیار نمود و آنچه را که ادعاء کرد مورد پذیرش ملا حسین قرار گرفت: ۱۰

ملا علی و یارانش نیز در اواخر ماه ژوئن به شیراز رسیدند.۱۱ ملا علی نیز ادعای باب را پذیرفت۱۲ و لقب «ثانی من آمن» یعنی دومین کسی که ایمان آورد، به او داده شد (اولین مؤمن ملا حسین بود). پس از ایمان ملا علی، دیگر همراهان او و نیز همراهان ملا حسین نیز به باب گرویدند. با ایمان فاطمه بگم برغانی (مشهور به قرة العین و طاهره) و ملا محمد علی بار فروشی (که به او لقب قدوس داده شد) هستهء نخستین پیروان باب مرکب از هیجده نفر که به نام حروف حی موسوم گردیدند بوجود آمد (به حساب ابجد کلمهء حی برابر است با هیجده). قدوس آخرین نفر از حروف حی ولی پیرو طراز اول باب محسوب است و قرة العین طاهره شخصا در شیراز حاضر نبود و بر این اساس نامه ای که نگاشته بود در این جمع پذیرفته گردید.

پس از ایمان حروف حی، در دوره ای کوتاه کوششی دیگر برای پذیرش افرادی جدید به عمل نیامد. باب در این زمان مرتبا با حروف حی ملاقات داشت ولی اینکه در این ملاقات ها چه می گذشت هیچ گونه اطلاعی در دست نیست. در همین زمان باب نگارش قیوم الاسماء و چند اثر دیگر را به پایان برد.

 ماموریت ملا علی به عراق

با نزدیک شدن فصل حج، دورهء رابطهء بین باب و حروف حی به پایان رسید. باب تصمیم گرفت که همراه با کاروان حج به مکه برود تا امر خود را به شریف مکه یعنی کسی که مسئولیت حفاظت از کعبه را به عهده دارد ابلاغ نماید. وی حروف حی را برای انتشار و تبلیغ ادعای خود به ماموریت های مختلف گسیل داشت. در هیچیک از منابع از دستورات خاص باب به حروف حی ذکری به میان نیامده ولی از مطالبی که در جاهای متعدد نقل گردیده می توان نتیجه گرفت که دستورات زیر از جمله آنها بوده است:

• اینکه حروف حی می بایستی هر یک به نقطهء مشخصی عازم شوند و این نقطه اغلب موطن خود این افراد در ایران، عراق و هندوستان بوده است.
• هر یک در سر راه خود و نیز در مقصد نهائی می بایستی امر باب و نزدیکی ظهور امام غائب را اعلان نمایند.
• تا قبل از مراجعت [حضرت] باب از حج و تکمیل اعلان امر خود در آنجا هیچیک نمی بایستی شخص باب را معرفی کند.
• می بایستی اسامی مؤمنین جدید را در گروه های ۱۹ و ۳۶۱ نفری تنظیم کنند (به ترتیب به حروف ابجد برابر «واحد» و «کل شیء»).
• می بایستی به مؤمنین جدید گفته شود تا عازم کربلا گردند زیرا اما غائب در آنجا ظاهر خواهد شد.
• به نظر می رسد که حروف حی در این سفرها در هر شهر در رتبهء اولی با شیخیه تماس گرفته اند ولی مشخص نیست که آیا این دستور شخص [حضرت] باب بوده یا از آنجا که حروف حی خود قبلا از شاگردان سید کاظم بوده اند به سائقهء طبیعی چنین عمل کرده اند.

باب ملا حسین را برای ماموریتی خاص به طهران و خراسان گسیل داشت و قدوس را برای همراهی خود در سفر حج برگزید در حالی که به ملا علی بسطامی وظیفهء مهم ابلاغ امر خود را در منطقهء کربلا و نجف یعنی مرکز نهضت شیخیه و قلب عالم تشیع داد.

ملا علی در اوایل ماه اوت ۱۸۴۴ به عراق رسید. وی ابتداء به نجف رفت و وظیفهء مهم او در آنجا آن بود که خاصی از باب را به شیخ محمد حسن نجفی (حدود ۱۲۰۲-۱۲۶۶/۱۷۷۷-۱۸۵۰ م.) بزرگترین مجتهد شیعه در آن زمان ابلاغ نماید.۱۳ به نظر می رسد که مورخ عراقی، علی الوردی با مورخ بهائی نبیل اعظم هم داستان باشد آنجا که در شرح ملاقات ملا علی با شیخ مذکور چنین می گوید:

«سپس وی [یعنی ملا علی] به نجف رفت و آن در زمانی بود که شیخ محمد حسن مؤلف «جواهر» در آنجا ریاست دینی داشت. او در مجلس درس شیخ وارد شد و بی محابا اعلان کرد که موعود منتظر در شیراز ظاهر شده. سپس شروع به اقامهء دلایل دربارهء حقانیت ادعای باب کرد و چنین گفت: «دلیل او آیات او است،معجزه او همان معجزه ای است که حقانیت اسلام به آن ثابت می شود. از قلم این جوان هاشمی که هیچ گاه به مدرسه ای داخل نشده در ظرف چهل و هشت ساعت آیات و ادعیه ای جاری شده که برابر است با حجم قرآن که بر محمد رسول الله در طی بیست و سه سال نازل گشته است.» این کلمات مانند گلولهء توپی بود که در آن جمع منفجر گردید و همهء حاضرین به مخالفت بسطامی قیام کردند.»۱۴

در کربلا، ملا علی ادعای باب را به اطلاع شیخی های معروف رساند. سید جوادکربلائی خاطرات خود را از ملا علی در کربلا چنین بیان کرده است:

«در سال ۱۲۶۰ (۱۸۴۴ م.) وقتی که مرحوم ملا علی بسطامی از شیراز به کربلامراجعت کرد و موقعیت خود و همراهانش را در شناختن باب اعلام داشت در میان اهل علم هیجان و غوغائی عظیم برپا شد و به علت دینداری و تقوی و موقعیت مرحوم بسطامی ذکر ظهور باب انتشار پیدا کرد و در همه جا شایع شد. ولی ملا علی فقط اکتفا به ذکر لقب آن شخصیت می کرد و از بیان نام او خودداری می نمود. او می گفت: «باب ظاهر شده و ما به حضورش رسیده ایم ولی ما را از ذکر نام خود و اینکه از کدام خانواده است منع کرده است. به هر حال ندای او بزودی بلند خواهد شد و نام او و خانواده اش بر همگان معلوم خواهد گردید.» به هر صورت در عراق همهمهء عجیبی برپا شد و در هر مجمعی صحبت از ظهور باب می شد. هر کسی دربارهء اینکه باب کیست چیزی می گفت و به گمان خود حدسی می زد. ولی تنها کسی که هیچکس دربارهء او خیالی به خود راه نمی داد نقطهء اولی [یعنی سید علی محمد شیرازی] بود چون هم جوان بود و هم اهل کسب و تجارت. همگی گمان می کردند، بلکه مطمئن بودند، که باب علم الهی از یکی از خانواده های علماء خواهد بود و نه از صنف تجار. و بسیاری از شیخیه فکر می کردند که او البته بایستی یکی از شاگردان بزرگ سید [کاظم] رشتی باشد.» ۱۵

به دنبال این آشوب و خشم شیخ محمد حسن، ملا علی دستگیر و تسلیم مقامات دولتی گردید و به بغداد برده شد و به فرمان نجیب پاشا والی بغداد زندانی گردید. میرزا مصطفی بغدادی* که پدرش در آن زمان یکی از شیخی های معروف بغداد بود در این باره چنین می گوید:

«هنگامی که رسول [یعنی ملا علی] به بغداد آمد، حاکم وی را زندانی کرد و کتاب ها و تواقیع را در مجلس نهاد. پدرم شیخ محمد هر روز در زندان به دیدار رسول می رفت و به مدت سه ماه کلام خدا را از او می شنید و آن را به جستجوکنندگان حقیقت ابلاغ می کرد. نتیجه این شد که در این زمان کوتاه بسیاری از مردم ایمان آوردند، بطور مثال... ((در اینجا میرزا مصطفی (نام وی ظاهرا آقا محمد مصطفی بغدادی است. - مترجم)) سیاهه ای از اسامی بدست می دهد) و وقتی حاکم، نجیب پاشا، دید که این امر روز به روز شایع می شود فرمان داد تا علماء از همهء اطراف در بغداد حاضر شوند.»۱۶

غوغائی که بوسیلهء ملا علی ایجاد شد از نظر هنری راولینسون - Henry Rawlinson کنسول بریتانیا در بغداد دور نماند. وی در هشتم ژانویهء ۱۸۴۵ چنین نگاشت:

«مفتخرم برای اطلاع آن عالی جناب اوضاع این محل را گزارش دهم که در حال حاضر هیجانات زیادی برانگیخته و اگر دنباله پیدا کند ممکن است منجر به تجدید سوءتفاهمات بین دولت های ایران و عثمانی گردد.

حدود سه ماه پیش، یکی از روحانیون پائین رتبهء شیراز در کربلا ظاهر شد که با خود نسخه ای از قرآن را داشت و اظهار می کرد که این قرآن بوسیله مبشر اما مهدی به وی داده شده تا به نشانهء نزدیکی ظهور او به مردم ارائه گردد. در بررسی که از کتاب به عمل آمد مشاهده شد که در بسیاری از عبارات اساسی آن تحریفات و تغییراتی راه یافته است . هدف از این تغییرات آماده مردن مسلمانان برای قرب ظهور اما و نشانهء آنست که کسی که ادعا کرده این تغییرات به وحی الهی بر او نازل شده مبشری است راستین. در نتیجه بوسیلهء عده ای از علمای شیعه در نجف و کربلا اعلان شد که این کتاب کفرآمیز است و به ملای شیرازی اخطار شد که چه خطری از انتشار این کتاب متوجه او است. اما با همهء اینها، تعداد قابل توجهی از شیعیان نجف که «اصولی» نامیده می شوند و با عنوان طرفداران روحانی بزرگ، «شیخ کاظم» این اواخر توجه مردم را به خود جلب کرده اند و اعتقاد به ظهور خیلی نزدیک امام دارند کتاب مذکور را پذیرفته و اعلان داشتند که آماده اند به محض آنکه مبشر مذکور بین آنان ظاهر شود به او بپیوندند. شیعیان رسمی، به علت اختلاف محلی، طرفداران این عقیده را به عنوان افراد بدعت گذار به دولت معرفی کرده اند. و چون به این ترتیب نظرها به قرآن تحریف شده ای که به آن اعتقاد پیده کرده اند جلب شد. کتاب مذکور ضبط و حامل آن به بغداد آورده شد و به اتهام توهین به مقدسات اسلام و آشفته کردن نظم عمومی زندانی گردید.»۱۷

پس از آن نجیب پاشا مجلس بزرگی از برجسته ترین علمای سنی و شیعهء بغداد، کربلا، نجف و کاظمین ترتیب داد. راولینسون با دقت نظر دربارهء این مجلس چنین نوشت:

«روحانیون سنی در این باره با کینه توزی و تعصب رفتار کردند و این موجب گردید که همدردی همهء شیعیان به نفع ایرانی زندانی شده برانگیخته گردد، و به جای مباحثه ای ساده بین دو فرقهء سنی و شیعه در شهر نجف، مساله اکنون به صورت یکی از نزاع های حاد، بین این دو فرقه در آمده است که در این قسمت از امپراطوری عثمانی برابر است با نزاع بین ترک ها و ایرانی ها...

نجیب پاشا برای آنکه به همهء اقدامات خود جنبهء رسمی بدهد و برای آنکه این امر را از مسالهء تعقیب و آزار مذهبی صرف جدا کند، علمای طراز اول را از نجف و کربلا فرا خوانده تا با پیشوایان مذهب تسنن در بغداد دادگاه تفتیش تشکیل دهند ولی من از حضور اجباری و با اکراه علمای شیعه در این دادگاه نفع چندانی نمی بینم. احتمالا این عده کوشش خواهند کرد تا جان هم میهن خود را نجات دهند و به عنوان ساده ترین روش فرونشاندن این بدعت، پیشنهاد خواهند کرد تا قاصد مورد نظر و سران فرقهء اصولی تبعید گردند ولی مرعوب و مغلوب خواهند شد و من بسیار بیمناکم که بوسیلهء اکثریت اعضاء دادگاه حکم قتل شیرازی و همهء کسانی که قرآن جعلی او را بپذیرند و آن را ترویج کنند صادر بشود.»۱۸

شرح محاکمه تا اندازه ای درهم و متناقض است. به نظر می رسد که سه نوع شرح متفاوت از آنچه که در آن مجلس روی داد وجود داشته باشد.

اول گزارش های کنسول بریتانیا و شرحی است که مورخین شیعه داده اند و در این مسأله موافقت دارند که بین علمای سنی و شیعه عدم توافق های اصولی دربارهء جرم ملا علی وجود داشته است. راولینسون چنی گزارش داده است:

«دادگاه تفتیش برای محاکمهء ملای ایرانی دوشنبهء گذشته تشکیل گردید. عالی جناب نجیب پاشا رئیس جلسه بود و ملا عبدالعزیز [کنسول ایران] نیز برای پشتیبانی از متهم حضور داشت. نسخهء تحریف شدهء قرآن به دادگاه ارائه شد و به اتفاق آراء به عنوان کتابی کفرآمیز محکوم گردید و اعلام شد افرادی که مطالب این کتاب را باور نمایند محکوم به مرگ خواهند بود. بعد در این باره بحث شد که آیا شیرازی اعتراف به ایمان خود به این کتاب کفرآمیز مرده است یا نه - او شخصا آشکارا این اتهام را انار کرد و گرچه شهودی به دادگاه آورده شدند که اظهار داشتند شیرازی در حضور آنان اعتراف به ایمان به کتاب جعلی که خود حامل آن بوده کرده با این وجود از آنجا که در صحت اظهارات شهود تردید وجود داشت، روحانیون شیعه آماده بودند که انکار حضوری او را برای تخفیف جرم بپذیرند. پس ا مباحثات زیاد علمای سنی متهم را به جرم کفر مقصر دانستند و او را محکوم به مرگ کردند، درحالی که شیعه ها نظر دادند که او فقط در نتشار کفر مقصر بوده در نتیجه نبایستی به تنبیهی سنگین تر از حبس یا تبعید محکوم گردد. سپس جرم افراد دیگری که در این امر شرکت داشتند مورد بحث قرار گرفت و در این مورد نیز همان تفاوت عقید بین علمای سنی و شیعه حکم فرما بود- شیعه ها اهمیت اتخاذ تدابیری را برای فرو نشاندن بدعت «اصولی ها» پذیرفتند و توصیه کردند افرادی که آشکارا اعتراف نمایند که به نزدیکی ظهور ایمان دارند بایستی از کربلا و نجف اخراج گردند در حالی که سنی ها به اتفاق آراء اعلان کردند که همهء اینگونه افراد به جرم کفر محکوم به مرگند. این اختلاف آراء به درستی ثبت و گواهی گردیدو نجیب پاشا به فوریت گزارشی در این باره به استانبول خواهد فرستاد. ملای ایرانی تا دریافت دستور [از استانبول] در زندان خواهد ماند.

به نظر من مسألهء انتظار ظهور امام موجب شروع ناراحتی های زیادی درکربلا و نجف شده و من بیم آن دارم که اقداماتی که اکنون آغاز گردیده به آتش این هیجانات بیشتر دامن نزند.»۱۹

آقا بزرگ طهرانی در شرح حال شیخ حسن بن شیخ جعفر کاشف الغطاء می نویسد:

«و هنگامی کخ مجلس والی با حضور مفتی بغداد تشکیل گردید، مفتی با نپذیرفتن توبه [ملا علی] حکم به قتل داد. [شیخ حسن] مخالفت کرد و خواست تا متهم برای توبه فراخوانده شود و گفت: «اگر او توبه کند مطابق شرع باید توبهء وی پذیرفته گردد. «این دو به مدت طولانی با هم بحث کردند تا سرانجام شیخ حس نظر خود را طبق فقه مذهب حنفی ثابت کرد و آن را در کتاب آنها نشان داد و او در آن مجلس بر مفتی غلبه کرد.»۲۰

دومین شرح متفاوت از جریانات این محاکمه از منابع بابی و بهائی است که هیچگونه اشاره ای به عدم توافق شیعه و سنی نمی نماید و لی انکار ملا علی را از ایمان خود تکذیب می کند. میرزا مصطفی بغدادی (نام وی ظاهرا آقا محمد مصطفی بغدادی است.- مترجم) در جزوهء شرح حال خود جریان این محاکمه را چنین بیان می نماید:

«و رسول [یعنی ملا علی] به آن جمع مهیب فراخوانده شد و آنان از وی دربارهء موسس امر سؤال کردند و او در جواب گفت که «روح راستی منتظر ظاهر شده و او کسیست که صحف و کتب الهی به ظهور او وعده داده شده است.» وی برخی از آیات و مناجات ها را بر آنها خواند و از آنان دعوت کرد که ایمان بیاورند. به این ترتیب امر بر آنها اهمیت زیادی پیدا کرد و در پی تقبیح آن بر آمدند و با نخوت به نکوهش پرداختند. آنان در عدم ایمان وی هم رأی شدند و حکم به قتل و اعدام رسول دادند.»۲۱

سومین نوع شرح متفاوت از این محاکمه، گزارش خود نجیب پاشا و متن فتوی است که ترجمهء آن در زیر آورده می شود. در گزارش نجیب پاشا به باب عالی از این محاکمه آمده است که ملا علی از ذکر

 نویسندهء کتاب احتراز نموده و از مندرجات آن اظهار بی اطلاعی کرده است. این گزارش تأیید می کند که به علت آنکه، علی رغم مسجونیت ملا علی، کتاب مورد نظر پیوسته نشر پیدا کرد نجیب پاشا علماء را به تشکیل جلسه دعوت کرده است. در این گزارش و در متن فتوی هیچ گونه اشاره ای به عدم موافقت بین علمای شیعه و سنی نگشته گرچه علمای شیعه در کلمات به کار برده شده در فتوای خود، چنانچه خواهیم دید، دقت کرده اند که از ذکر قتل ملا علی احتراز کنند در حالی که حکم قتل مؤکدا در فتوای سید محمود مفتی و بسیاری از علمای دیگر سنی صادر شده است. در اینجا با توجه به این حکم های قتل، این سؤال مطرح می شود که آن لاف گزاف غلبهء شیخ حسن کاشف الغطاء بر سید محمود مفتی به کجا انجامید؟ آیا امکان دارد که پس از همهء مشاجرات علماء دربارهء اینکه اگر متهم انکار کند رفتار آنان باید چگونه باشد، ملا علی به دادگاه فرا خوانده شده و از انکار ابا کرده باشد؟

 فتویٰ

 فتوای مورد بحث مدرکی است به اندازهء ۲۸٫۵ × ۷۹٫۵ سانتی متر.(۲۲) ۲۷ سانتی متر بالی صفحه سؤال است و بقیّه صفحه جواب. قمست سؤال شامل سؤال اصلی از علمای مجتمع در دادگاه است که حدود ۴ سطر متن را شامل می شود و به دنبال آن در اثبات اتّهامات وارده جملاتی متعدّد از متن قیّوم الاسماء نقل گردیده است. قسمت حواب شامل فتوای بیتس عالم سنّی و ده عالم شیعه است که هر یک بطور انفرادی فتوای خود را نوشته و آن را مهر و امضاء کرده اند. در ابتدای صفحه فتواهای علمای سنّی ثبت گشته و فتوای سیّد محمود آلوسی، مفتی مشهور بغداد، به مراتب طولانی تر از همه آنها است که در قسمت گوشه بالای دست چپ صفحه، گنجانده شده است. فتواهای شیعیان در قسمت پائین نگاشته شده که در میان آنها فتوای شیخ حسن بن شسخ جعفر کاشف الغطاء طولانی ترین آنها است و آن در قسمت گوشه بالای دست چپ قسمت شیعه ها دیده میشود.

این جانب [نویسنده] قسمت سؤال را به چند قطعه تقسیم نموده و برای سهولت مراجعه انها را شماره گذاری کرده ام. شماره های سطرها در پرانتز ذکر گردیده است. فتواها از بالای صفحه از چپ به راست شماره گذاری شده اند.

انچه که در این مدرک از قیّوم الاسماء نقل گردیده با دو نسخه این کتاب مقایسه گردیده است. نسخه اوّل در سال ۱۲۶۱ (۱۸۴۵م) به خطّ محمّد مهدی ابن کربلائی به دستور ملّا حسین بشروئی برای امیر قائنات نوشته شده (که بعد از این از آن با نام نسخه قائنات یاد خواهیم کرد) و نسخه دوّم متعلّق به کتابخانه دانشگاه کمبریج است (کتاب خطّی    در مجموعه براون) که در سال ۱۳۰۹/ ۱۸۹۲-۱ میلادی در استانبول به خطّ میرزا آقا خان کرمانی و به دستور شیخ احمد روحی نوشته شده (بعد از این به آن با نام نسخه کمبریج اشاره میشود).

برخی از فقرات نقل شده از قیوم الاسماء در "منتخبات آیات از آثار حضرت نقطهء اولی" که بوسیله بهائیان ایران منتشر گردیده نیز آمده است[i] (که بعد از این به آن با عنوان "منتخبات" اشاره می گردد). در هیچیک از این منابع آیه ها شماره گزاری نگردیده ولی از آنجا که همهء قیوم الاسماء با نثری مسجع نگارش یافته این جانب در ترجمه، شماره ای تقریبی به هر آیه داده ام. اسامی سوره ها از نسخه ء قائنات گرفته شده است[ii].

ما ابتداء قطعات قسمت سوال فتوی را یک یک با ترجمه و ملاحضاتی درباره هر قطعه می آوریم و سپس به همین ترتیب فتوای هر یک از علماء را از نظر خوانندگان می گذارنیم.

آلف- قسمت سوال فتوی:

(1) ما قول علماء المسملین نصرالله تعالی الدین بهم {1.2} فی مکلف الف کتابا و جعله سورا جعل کل سوره عن عده آیات معلومه و سماها باسم و افتتح کثیرا منها بحروف مقطعه مغایره لما افتتح به بعض سور القرآن الکریم و عند فیها الی آیات قرآنیه {1.3} فتصرف فیها بالزیاده و النقص و جاء فیها بفواصل من آیات اخر و ادعی انه قد انزل علیه ذلک و اوحی به الیه و فیه عبارات ناطقه بالتحدی به و فیه اوامر و نواهی و تحریم تدریس غیره علی العلماء و فیه غلو {1.4} فی حق بعض الآل رضی الله تعالی عنهم و فیه مخازی لا تحصی و قد سمی نفسه فیه بالذکر تاره و بالباب اخری و اتی بما یدل علی التلاعب فی الدین و الاستخفاف بشریعه سید المرسلین صلی الله تعالی علیه و علی {1.5} آله و صحبه اجمعین.

فهل یکفر بمجموع ما ذکرنا ام لا و هل یکفر من آمن به و صدقه فی ذالک و اعانه علی نشره و ترویجه و دعا الناس الیه ام لا افتونا ما جورین و شدوا حزام الحزم فی نصره الدین.

ترجمه: علماء مسلمین، که خدای والا دیانت را به مدد آنان نصرت کناد، چه می گویند درباره مردی که به سن بلوغ و تکلیف شرعی رسیده و کتابی تالیف کرده و آن را به سوره ها تقسیم بندی نموده و در هر سوره تعدادی از آیات گنجانیده و بر هر یک نامی نهاده است؟ و بسیاری از سوره ها را با حروف مقطعه ای آغاز کرده که متفاوتند با حروف مقطعه در شروع بعضی از سوره های قرآن کریم. و در این سوره ها از آیاتی از قرآن استفاده نموده و به میل خود این آیات را زیاده و کم کرده و در فواصل آنها از آیات دیگر گنجانیده و ادعا نموده که این همه بر او نازل و وحی شده است. و در این کتاب عباراتیست ناطق بر تحدی، و در آن اوامر و نواهی آورده شده، و تدریس غیر این کتاب را بر علماء تحریم کرده و درباره بعضی از خاندان نبی، که خدای والا از آنها خوشنود باد، غلو کرده است. و از این جسارت ها که بر شمردیم در این کتاب فزون از حد است. و او در این کتاب خود را گاهی ذکر و گهی باب نامیده است. و خلاصه چیزی آورده که مایه استهزاء دین است و استخفاف شریعت سید المرسلین که درود باد بر او و خاندان او و جمیع صحابه او.

بنابراین با توجه به مجموع آنچه که ما ذکر کردیم آیا این شخص کافر است یا نه؟ و آیا کسی که به او ایمان آورده و تصدیق او را کرده و در ترویج این مطالب او را یاری نموده و مردم را به سوی او خوانده است کافر است یا نه؟ فتوای خود ما را به ما بدهید و در نصرت دین هوشیارانه و دوراندیشانه تصمیم استواری بگیرید که پاداشتان باد.

ملاحظات: این اولین پنج سطر مدرک، اساس قسمت سوال فتوی را ارائه می دهد. بقیه نیمهء اول مدرک شامل عباراتی است از قیوم الاسماء، به نقل از نسخه ای که ملا علی با خود همراه داشته است، در تایید اتهامات مذکور.

بنابر این اتهامات خاص علیه باب را می توان به شرح زیر خلاصه کرد:

1. که او کتابی انشاء کرده است مشابه قرآن که مانند آن دارای سوره ها، آیات، حروف مقطه و غیره است.

2. که او آزادانه در متن قرآن دست برده و آیات را زیاده و کم و پس و پیش نموده است.

3. که او ادعا کرده این کتاب از طرف خدا بر او وحی شده است.

4. که او درباره بعضی از خاندان نبی غلو کرده است.

5. که او قصد استخفاف شریعت اسلام را کرده و در برابر، درباره اهمیت نوشته ها و آثار خود غلو نموده است.

فتوی خواستار دو رای جداگانه است یکی درباره کفر مولف کتاب و دیگری در مورد پیروان او.

متن این مدرک که خطاب به علمای هر دو مذهب سنی و شیعه است تا اندازه ای موجب شگفتی است زیرا در دو مورد به وضوح نشانی از طرفداری از اهل سنت در آن به چشم می خورد: مورد اول آنجا که مساله غلو در مورد بعضی از خاندان نبی را مطرح می کند که به نظر می رسد بهتر این می بود که با حضور علماء شیعه از این مطلب صرف نظر می شد، مورد دوم تجلیل از "جمیع" صحابه پیغمبر است که در قسمت آخر آمده و اهل اطلاع می دانند که تقدس همگی صحابه جمیع پیغمبر است که در قسمت آخر آمده و اهل اطلاع می دانند که تقدس همگی صحابه پیغمبر مورد قبول اهل تشیع نمی باشد. [iii] ممکن است این جهت گیری به سود اهل تسنن تنها نشانه این حقیقت باشد که علمای شیعه که در امپراطوری عثمانی بدعوت حاکم در بغداد مجتمع شده بودند از سرزمین اصلی خود نجف، کربلا و کاظمین دور بوده و لذا خویش را در وضع نامساعدی می دیدند، در حالی که علمای سنی همگی خود را در وطن خویش احساس می کردند. جمله "افتونا ماجورین" در فتواهای دیگر این دوره در عراق به چشم می خورد.[iv] شاید ذکر این نکته بجا باشد که در این متن هیچگونه اشاره ای به اشتباهات دستوری و نحوی نوشتهء باب نگردیده در حالی که بعدها این مطلب جزء اساسی ایرادات وارده از طرف مخالفین محسوب می شود.

(2) و ان احببتم سماء شی ء {1.6} مما یدل علی ما ذکر فنقول من ذالک ما ذکره فی سوره کهن انا نحن قد اوحینا الیک کما اوحینا الی محمد و من قبله الرسل بالبینات لئلا یکون للناس علی الله حجه بعد البواب و کلم الله علیا بالحق فی الطور {1.7} البدء تکلیما علیا و انا نحن بالحق نشهد علیک بما قد انزل الله من الآیات الیک و الملائکه شهداء و کفی بالله شهیدا و کفی بالابواب علی الحق خبیرا و ان الذین یسبون الذکر من بعد ما قد جائهم الکتاب {1.8} بالحق لم یکن الله لیغفر لهم و لا لیهدیهم فی سبل السلامه الا سبیل الطاغوت من دون الله و ان الله قد جعل حکم کل شیء فی ایدی الذکر علی الحق بالحق بالاذن البدیع یسیرا.

ترجمه: هرگاه مایل به شنیدن چیزی درباره آنچه که ذکر شد باشید در اینجا از سوره کهن (کاف، ها، نون) کتاب او نقل می کنیم {سوره الحسین، سوره 62 آیه 22} ما همچنان که با دلایل روشن بر محمد و رسولان پیش از او وحی کردیم بر تو نیز وحی کرده ایم تا مردمان پس از "ابواب" بر خدا بهانه ای نداشته باشند و خدا به راستی در طور آغاز وجود با کلماتی والا با علی سخن گفته است. {آیه 23} ما از اینکه خدا بر تو آیاتی نازل کرده گواهیم همچنان که فرشتگان نیز بر این امر گواهند و گواهی خدا بر تو آیاتی نازل کرده گواهیم همچنان که فرشتگان نیز بر این امر گواهند و گواهی خدا کافی و آگاهی "ابواب" به حقیقت این امر وافی است. {آیه 24} و کسانی که به "ذکر" دشنام دهند در حالی که کتاب او برای آنها آورنده حقیقت است نه فقط خدا آنها را نخواهد بخشید و به راه امنیت هدایتشان نخواهد کرد بلکه آنان را به راهی دور از خدا و به سوی طاغوت می راند و خدا داوری همه چیز را به راستی در دستهای "ذکر" قرار داده است...

ملاحظات: آیات فوق برای تایید اتهامات 1،2و 3 مذکور در بالا نقل شده است. در این نمونه و بسیاری از قطعات بعدی، تنظیم کننده بخش سوال این مدرک با نامیدن سوره بوسیله حروف مقطعه یا بوسیله نام سوره و ندرتا با ذکر شماره آیات در آنها در پی اثبات اتهام اول است.

در مورد اتهام دوم، شباهت برجسته ای بین این آیات قیوم الاسماء و آیات 166 و 167 سوره چهارم (النساء) قرآن وجود دارد. در قرآن چنین مسطور است: رسلا مبشرین و منذرین لئلا للناس علی الله حجه بعد الرسل و کان الله عزیزا حکیما. لکن الله یشهد بما انزل الیک انزله بعلمه و الملئکه یشهدون و کفی بالله شهیدا.

تایید اتهام سوم نیز در همین آیات است آنجا که باب صراحتا ادعاء به نزول وحی الهی بر او دارد. کلماتی مانند "اوحی" و "انزل علی" از دید مسلمانان به چیز دیگری غیر از وحی آسمانی نعبیر نمی شود و هیچ عالم اسلامی نمی توانست چنین فقره ای از قیوم الاسماء را بخواند و به این نتیجه نرسد که مولف آن ادعای وحی الهی دارد.

کلمه "ابواب" در این قطعه ممکن است اشاره ای باشد یا به چهار باب شیعه ء اسلام یا به شیخ احمد احسائی و سید کاظم رشتی، دو پیشوای شیخیه، که آنان نیز در نزد شیخیه و بابی ها عنوان "باب" داشته اند.[v]

(3) و منه ما ذکره فی سوره طهص {1.9} قل انما یوحی الی الحق انما الهکم اله واحد لا اله الا هو و انا العبد بالحق من لدی الله قد کنت علی حول من النار مشهودا یا عباد الله اسمعو ندآأء الحجه من حول الباب ان الله ربی قد اوحی الی انا قد انزلن {1.10} هذا الکتاب علی عبدنا لیکون علی العالمین علی الحق بالحق نذیرا و بشیرا الله قد انزل علیک الکتاب بالحق لتحکم بین المومنین بالقسط قیما قد اراک الله من آیاته و لتعرض عن اهل السجین و خصائهن و ان {1.11} ربک قد کان علی کل شیء شهیدا.

ترجمه: مثال دیگر در سوره طهص (طا، ها، صاد) {سوره الذکر، سوره ء 60 آیه 11} است که چنین می گوید: بگو بر من به راستی وحی کرده می شود که خدای شما خدائیست واحد و غیر از او خدائی نیست. و من همان بنده ای هستم که از جانب خدا در کنار بوته آتش طاهر شدم. {آیه 12} ای بندگان خدا بشنوید ندای "حجه" را که از "باب" بر می آید. خدای بر من چنین وحی کرده است: ما این کتاب را بر بندهء خود نازل کردیم تا او به راستی بشیر و نذیر عالمان باشد {آیه 14} خدا بر تو کتاب نازل کرد تا بین مومنان درباره آنچه که از آیات خود بر تو نشان داده به عدل داوری کنی و نیز تا اهل سجیین و دشمنان دوری نمائی و پروردگار تو شاهد بر همه چیز است.

ملاحظات: در مورد اتهام دوم، یعنی تحریف جملات قرآنی، در این قطعه نقل شده از قیوم الاسماء، چندین نمونه شبیه آیات قرآن وجود دارد. مثلا آیه 11 این فقره شبیه آیه 109 از سوره بیست و یکم (الانبیاء) قرآن است: قل انما یوحی الی انما الهکم اله واحد.

آیه 12 نزدیک است به آیه 2 از سوره بیست و پنجم (الفرقان) قرآن: تبارک الذی نزل الفرقان علی عبده لیکون للعالمین نذیرا.

در حالی که آیه 14 نظیر آیه 106 سوره چهارم (النساء) قرآن می باشد: انا انزلنا الیک الکتاب بالحق لتحکم بین الناس بما اریک الله.

در مورد اصطلاح "الحجه" که در این فقره آمده باید توجه داشت که این کلمه عنوان امام دوازدهم و غائب شیعیان است و لذا آیه 12 ممکن است چنین ترجمه گردد:

"بشنوید ندای امام غائب را که از "باب" بر می آید."

(4) و منه ذکره فی سوره المع انا نحن انزلنا علی الناس الابرار کتابنا هذا قد کان فی ملا السطر مسطورا الی ان قال فو ربک لو اجتمعت اهل الارض من شرقها {1.12} و غربها علی ان یاتوا بمثل هذا الکتاب لن یستطیعوا و لو کانو علی الامر ظهیرا.

ترجمه: مثال دیگر در سوره المع (الف، لام، میم، عین) {سوره الواحد، سوره 63 آیه 2} کتاب وی است که می گوید: ما این کتاب خود را بر مردم پرهیزگار نازل کردیم ...و کمی بعد می گوید {آیه 50} سوگند به خداوند تو که هرگاه مردم روی زمین از خاور تا باختر گرد هم آیند نخواهند توانست کتابی مانند این کتاب انشاء کنند حتی اگر در این کار پشتیبان یکدیگر باشند.

ملاحظات: آیه 5 البته همان آیه قرآن است که در سوره 17 (الاسری) آیه 89 آمده که متن آن چنین است: قل لئن اجتمعت الانس و الجن علی ان یاتوا بمثل هذاالقرآن لا یاتون بمثله و لو کان بعضهم لبعض ظهیرا.

(5) و من ذالک فی سوره کهیل یا اهل الارض لقد جائکم الذکر من عندالله علی فتره من الرسل لیزکیکم و لیطهرکم {1.13} من الارجاس لایام الله الحق فابتغوا الفضل من عنده فانا قد جعلنا بالحق علی اهل الارض شهیدا و حکیما الی ان قال یا قره العین بلغ ما انزل الیک من جود الرحمن علی نفسک و ان لم تفعل لن {1.14} یعرف الناس سرنا و ان الله ما خلق الخلق الا لمعرفته و ان الله قد کان بکل شیء علیما و عن العالمین غنیا قل یا اهل الفرقان لستم علی شیء الا بعد الذکر و هذاالکتاب ان تتبعوا امرالله نغفر لکم {1.15} خطیاتکم و ان تعرضوا عن حکمنا نحکم علی الحق بالکتاب علی انفسکم بالنار الاکبر و انا لا نظلم علی الناس قطمیرا.

ترجمه: مثال دیگر در سوره کهیل (کاف، ها، یا، لام) {سوره العلیاء، سورهء 62 آیه 12} است که می گوید: ای مردم روی زمین پس از فترتی {در توالی} رسولان "ذکر" به سوی شما آمده است تا شما را برای روزهای خدای حقیقی از پلیدیها تزکیه و تطهیر نماید. بنابر این در ستاندن دهش از او بر هم پیشی گیرید. زیرا ما او را به راستی گواه و منبع خرد برای اهل زمین قرار دادیم. و پس از چند جمله چنین می گوید: {آیه 21} ای نور چشم هرآنچه که از دهش خدای رحمان بر تو نازل شده به مردم برسان زیرا اگر چنین نکنی مردمان هیچگاه از راز ما آگاه نخواهند شد و به راستی خدا آفریدگان را جز به منظور شناسائی خود نیافریده است و خدا به همه چیز آگاه و بی نیاز از مردم دنیا است. {آیه 22} بگو: ای اهل فرقان پس از "ذکر" و این کتاب به چیزی شمرده نمی شوید. اگر امر خدا را پیروی کنید ما گناهانتان را بر شما خواهیم بخشید ولی اگر از حکم ما سرپیچی نمائید شما را به فروزنده ترین آتش {دوزخ} محکوم خواهیم کرد. بدانید که ما با مردمان حتی به اندازهء نوک خاری به ظلم رفتار نمی کنیم.

ملاحظات: این فقره نیز پیش از هر چیز در پی اثبات اتهام دوم است. جملهء علی فتره الرسول در قرآن است (سورهء المائده آیه 20}، قسمتی از آیهء 21 مشابه آیهء 68 سوره 5 (المائده) قرآن است: یا ایها الرسول بلغ ما انزل الیک من ربک و ان لم تفعل فما بلغت رسالته. جملهء نغفر لکم خطیاتکم در سورهء 7 (الاعراف) آیهء 62 قرآن است.

اتهام سوم یعنی ادعای وحی الهی توسط باب نیز در اینجا در آیهء 12 به چشم می خورد آنجا که می گوید باب توالی رسولان است و بار دیگر با جملهء "انزل الیک" تایید شده است.

آنچه که در آیهء 22 دربارهء عواقب رد دعوت باب آمده احتمالا توسط علماء فوق العاده خشم انگیز شمرده شده است.

در آخرین قسمت فقرهء مذکور در بالا، در مدرک فتوی نوشته شده "انا لا نظلمو" با یک کلمهء الله کوچک در بالای این جمله که احتمالا اشتباه در استنساخ است و شاید کسی برای فهمیدن معنی آن چنین کرده است. این جانب در متن مذکور، مطابق آنچه که در نسخه های قائنات و کمبریج آمده نگاشته ام.

(6) و منه ما ذکره فی سوره طس انا نحن قد نزلنا علیک هذا الکتاب بالحق لیعلم الناس {1.16} حق الذکر و هو الله کان بکل شیء انما المومنون اذا سمعوا آیه من هذا الکتاب تقیض من الدمع عینهم و ولهت افئدتهم بالذکر الاکبر لله الحمید و هو الله کان علیما قدیما الی ان قال و اذا قلت {1.17} للمشرکین تعالوا الی الله و الی هذا الکتاب المنزل من عند الله الحق فیقولون حسبنا ما وجدنا من علم الکتاب من قبل فو ربکم انتم لا تعلمون من علم الکتاب الا حرفا من الحد محدودا الی ان قال {1.18} اتقوا الله یا معشر الملوک عن البعد بالذکر بعد ما جائکم الحق بالکتاب و الایات من عند الله عن لسان الذکر بدیعا الی ان قال یا روح الله اذکر نعمتی علیک اذ کلمتک فی بحبوحه القدس {1.19} و ایدتک بروح القدس لتکلم فی الناس عن لسان الله الدیع بما قد احکم الله فی سر افواد بدیعا و ان الله قد علمک الکتاب و الحکمه فی صغرک و امتن علی اهل الارض باسمک الاکبر {1.20} فان الناس لا یعلمون من علم الکتاب شیئا قلیلا.

ترجمه: در سوره طس (طا، سین) {سوره الرحمه، سوره 62 آیه 1} نیز چنین می گوید: ما بر تو این کتاب را نازل کردیم تا مردم حقیقت "ذکر" را دریابند و او است خدائی که به همه چیز آگاه بوده و هست. {آیه 2} هر هنگام که افراد مومن آیه ای از این کتاب به گوششان می رسد چشمانشان از اشک پر می گردد و قلب هاشان از ذکر خدای بزرگ به وجد می آید و او است پروردگار دانای ازلی.

و پس از چند جمله می گوید: {آیهء 19} و هنگامی که به مشرکین می گویم: به خدای حقیقی و به این کتابی که از جانب او نازل شده روی آورید، می گویند: آنچه که از علم کتاب از پیش بدان دست یافتیم ما را بسنده است. در حالی که سوگند به خداوند که شما از علم کتاب جز حرفی نمی دانید و آنهم به طور محدود.

و پس از چند جمله دیگر چنین می گوید: (آیه 33} ای روح الله {یعنی عیسی مسیح} به یادآور نعمت مرا هنگامی که در قدس {اورشلیم} با تو گفتگو کردم و تو را به روح القدس یاری دادم تا در میان مردمان به زبان خدا و از آنچه خدا بر تو تعیین کرده است سخن برانی و در خردی خدای بر تو کتاب و خرد آموخت و بر مردم روی زمین به اسم بزرگ تو احسان خود را ارزانی داشت، زیرا مردم از علم کتاب کمترین آگاهی ندارند.

ملاحظات: این آیاتی که از سوره الرحمه قیوم الاسماء نقل گردیده مشحون از نظایر خود از قرآن است. آیه 2 همانند آیهء 84 از سوره پنجم (المائده) می باشد: و اذا سمعوا ما انزل الی الرسول تری اعینهم تفیض من الدمع. اما در حالی که در قرآن این آیه خطاب به یهودیان و مسیحیان است در قیوم الاسماء ورق برگشته و خطاب به مسلمانان شده است که می بایستی فوق العاده موجب آزردگی خاطر علماء شده باشد.

آیهء 19 شبیه به آیهء 105 سورهء پنجم (المائده) قرآن: و اذا قیل لهم تعالوا الی ما انزل الله و الی الرسول قالو حسبنا ما وجدنا علیه آبائنا او لو کان آباوهم لا یعلمون.

آیهء 33 مانند آیهء 111 سورهء پنجم (المائده) قرآن است: اذ قال الله یا عیسی ابن مریم اذکر نعمتی علیک و علی والدتک اذ ایدتک بروح القدس تکلم الناس فی المهد و کهلا و اذ علمتک الکتاب و الحکمه.

در این فقره ها، به ویژه در آیات1، 19 و 27 نیز بطور تلویح ادعای وحی الهی شده است.

در نسخه های قیوم الاسماء که قبلا از آنها نام بردیم در مورد کلمه "ولهت" تفاوتهای زیادی وجود دارد. در نسخهء کمبریج "تخشع" نوشته شده در حالی که در منتخبات "تلین" آمده. همچنین در مورد آیهء 27، در نسخهء کمبریج پس از "من عند الله" تا پایان آیه، 29 کلمهء دیگر نوشته شده در حالی که در مننتخبات مطابق متن فتوی است. نسخهء قائنات در هر دو مورد اختلاف مذکور، با متن فتوی تطبیق می کند.

(7) و منه فی سوره المق اتبع لما یوحی الیک من ربک انی انا الله الذی لا اله الا هو قد اجتبیتک لنفسی و قد کتبت علی نفسک {1.21} الرحمه و لکن الناس لا یعلمون من علم الکتاب شیئا قلیلا.

ترجمه: و در سوره المق (الف، لام، میم، قاف) {سوره الغائب، سورهء 65 آیهء 2} چنین می گوید: از آنچه که از جانب پروردگار تو بر تو وحی شده پیروی کن: منم خدائی که غیر از او خدائی نیست و من تو را برای خود برگزیدم و روان تو را مظهر شفقت قرار دادم. اما مردم از علم کتاب کمترین آگاهی ندارند.

ملاحظات: نخستین قسمت این آیه شبیه آیهء 107 سورهء ششم (الانعام) قرآن است: اتبع ما اوحی الیک من ربک لا اله الا هو و اعرض عن المشرکین.

(8) و من ذلک ما ذکره فی سوره الفضل و ان کنتم فی ریب مما قد انزل الله علی عبدنا هذا فاتوا با حرف من مثله و ادعو الذین {1.22} قد زعمتم من دون ذکر الله الاکبر من علمائکم افتطمئنون بهم من دون ذکر الله العلی و هو الذی قد کان فی ام الکتاب شهیدا یا اهل الارض ان لم تقدروا ان تاتوا بمثل هذا الکتاب فامنوا بالله {1.23} ربکم الذی لا اله الا هو فو ربکم لن تستطیعوا ان تاتوا بمثل بعض من حرفه من دون الله العلی و کان الله علی کل شیئ قدیرا.

ترجمه: و نیز در سوره الفضل {سوره 52 آیهء 19} می گوید: هرگاه در آنچه که خداوند بر این بنده ما نازل کرده تردید دارید شما نیز مانند آن بیاورید و آنان را که به زعم شما از علماء هستند، و روی از "ذکر" اکبر خداوند گردانیده اند به یاری بخوانید. آیا به آنان که از "ذکر" والا رتبهء خدای دوری جسته اند اطمینان دارید در حالی که شاهد در لوح محفوظ او است؟ {آیهء 22} ای مردم روی زمین هرگاه از ارائهء کتابی به مانند این کتاب ناتوانید در آن صورت به پروردگاری که غیر از او خدائی نیست ایمان آورید. قسم به پروردگارتان که بدون یاری خدای والا حتی از آوردن حرفی به مانند آن عاجزید و خدا بر همه چیز توانا است.

ملاحظات: این دو آیه فوق العاده دارای لحنی شبیه آیات قرآنی است. در آیهء 24 سورهء دوم (البقره) چنین آمده است: و ان کنتم فی ریب مما نزلنا علی عبدنا فاتوا بسوره من مثله و ادعوا شهدائکم من دون الله ان کنتم صادقین.

و در آیهء 38 سوره ء دهم (یونس) چنین نگاشته شده: ام یقولون افتریه قل فاتوا بسوره مثله و ادعوا من استتطعتم من دون الله ان کنتم صادقین.

قابل توجه است که باب ادعای خود را با همان جوابی که محمد به مخالفین خود داد اثبات می کند و بر علماء غلبه می یابد.

(9) و من ذلک ما ذکره فی سوره کهم فاسمع لما اوحی الیک من ربک {1.24} انک قد کنت بالطور مکلما عن الله الحق و هو الله قد کان علی کل شیء قدیرا الی ان قال و اذا جائک الناس یسئلونک مما قد طلب الامم اماضیه من انبیائهم قل فلله الحجه البالغه ما انا بشیء الا الاول {1.25} العابدین لله الحق و ان ربی و ربکم الرحمن هو الله و انه قد کان بالحق علی کل شیء قدیرا.

ترجمه: و مثال دیگر در سوره کهم (کاف، ها، میم) {سوره الصبر، سورهء 80 آیهء 3} کتاب وی است که می گوید: بشنو آنچه که از جانب پروردگار تو بر تو وحی شده. این تو بودی که در کوه طور از طرف خدای صحبت می داشتی و او است خدای حقیقی که توانا است بر همه چیز.

و پس از چندین سطر {آیهء 28} می گوید: و هرگاه مردم از تو بخواهند همانند آنچه را که ملتهای قبل از پیامبران خود خواسته اند بگو که دلیل قاطع در دست خدا است. من تنها اولین پرستش گر خدای حقیقی ام و پروردگار من و شما خدا است که بر همه چیز توانا است.

ملاحظات: در آیهء 28، باب آشکارا خود را همانند پیامبران قبل می داند. جملهء "قل فلله الحجه البالغه" در آیهء 150 سورهء ششم (الانعام) قرآن است.

(10) و منه قوله سوره کهمغ انا نحن ارسلناک بالحق علی کافه الناس مبشرا و نذیرا و انا نحن {1.26} قد اخذنا من المومنین عهدنا الا تعبدوا الا ایاه و بالوالدین احسانا و للابواب تسلیما مبینا افتکفرون ببعض الکتاب مما قد انزلنا علی محمد رسول الله من قبل و تکفرون ببعض الکتاب {1.27} هذا الا تخافون عن الله من یوم قد کان حکم الله الحق فیه علی الحق بالحق مقضیا الی ان قال و انا نحن قد انزلنا علی قبلک الروح و جبریل باذن الله مصدقا لما بین یدیک رحمه و بشری {1.28} لعبادی المومنین من کان بعهد الله فی ذکره قد کان فی نقطه النار معهودا.

ترجمه: و در سورهء کهعغ (کاف، ها، عین، غین) {سوره الرکن، سورهئ 55، آیهء 2} می گوید: ما تو را برای دادن نوید به همهء مردمان و آگاهانیدن آنان فرستادیم. {آیهء 7} و با مومنان چنین پیمان بستیم: غیر از خدای کسی را نپرستید و با پدر و مادر خود به نیکی رفتار کنید و آشکارا در برابر باب ها سر تسلیم فرود آورید. {آیهء 8} آیا از کتابی که از پیش بر محمد، رسول خدا، نازل کردیم {قرآن} و کتاب حاضر {قیوم الاسماء} قسمتهایی را باور ندارید؟ آیا از خدای برای روز داوری نمی ترسید؟ و در چند سطر بعد {آیهء 21} چنین می گوید: و ما با رخصت از خدای بر قلب تو روح و جبرئیل را نازل کردیم تا آنچه را که میان دستان تو است و دارندهء رحمت و بشارت برای بندگان مومن من است تاکید کند. هرکس که با خدای در "ذکر" او پیمان بسته همان کس است که در قلب آتش {سینا} با او عهد شده است.

ملاحظات: در این فقره در چندین مورد شباهت با آیات قرآنی وجود دارد. آیهء 2 شبیه آیهء 9 سورهء 34 (السباء) است: و ما ارسلناک الا کافه للناس بشیرا و نذیرا.

آیهء 7 شبیه آیهء 84 سورهء دوم (البقره) است: و اذ اخذنا میثاق بنی اسرائیل لا تعبدون الا الله و بالوالدین احسانا.

آیهء 21 شبیه آیهء 98 سورهء دوم (البقره) است: فانه نزله علی قلبک باذن الله مصدقا لما بین یدیه و هدی و بشری للمومنین.

در اینجا نیز بار دیگر، باب به اشاره خود را همتای محمد می شمارد.

(11) و من ذلک ما ذکره فی سوره الم و قال الله یکفرون بالله فی انفسهم ان هذا الکتاب افک افتراه صاحبه {1.29} و یصدقونهم بافکهم الباطل حزب الشیطان و قد کانوا بذلک بالله و آیاته علی غیر الحق فی ذلک الباب کفورا الی ان قال الله قد انزل هذا الکتاب بالحق علی الحق لتعلموا ان الله یعلم {1.30} سر السموات و الارض و انه کان عن العالمین غنیا فقد کفر الناس بالله علی غیر الحق غرورا.

ترجمه: و مثال دیگر در سوره الم (الف، لام، میم) {سوره العبودیه؛ سوره 34 آیهء 15} کتاب وی است که می گوید: خدا گفته است: {این قوم} در قلب خود خدا را باور ندارند و می گویند که این کتاب دروغی است که مولف آن به هم بافته و حزب شیطان وادارشان نموده تا به این دروغ های بی معنی روی آورند، اینچنین است که بدون جهت از خدای و نشانه های او روی گردانیده اند و دربارهء این "باب" در اشتباهند.

و پس از چند جمله چنین گوید: {آیهء 20} به راستی خدا این کتاب را نازل کرده تا بدانید که خدا از راز آسمان ها و زمین آگاه است و از دنیاها بی نیاز. {آیهء 21} و مردم بدون جهت از وی روی گردانیده اند.

ملاحظات: در مورد آیهء 15 در نسخه های قائنات و کیمبریج چنین آمده: قال الذین یکفرون بالله. پیدا است که این تصحیح از جنبهء تشابه آن با آیهء 5 از سورهء بیست و پنجم (الفرقان) قرآن به عمل آمده است. آیهء قرآن چنین است: و قال کفروا ان هذا الا افک افتریه.

تشابه دیگر در این فقره بین آیهء 20 مذکور و آیهء 98 سورهء پنجم (المائده) قرآن است: ذلک لتعلموا ان الله یعلم ما فی السموات و ما فی الارض و ان الله بکل شیء علیم.

در اینجا نیز بار دیگر با کلمهء "انزله" که در آیهء 20 آمده ادعای وحی الهی توسط باب تایید شده است.

(12) و من ذلک قوله فی سوره قعس الحمد لله الذی انزل علی عبده الکتاب لیکون علی {1.31}. العالمین بالکلمه العلی شهیدا الله قد بشرالمومنین الذین یعلمون الصالحات ان لهم اجرا حسنا علی الباب من لدالباب موفورا و انا نحن قد انزلنا من لساننا علیکم هذا الکتاب {1.32} لتحکموا بین الناس بالحق فی سبیل الباب و ان الله قد کان بالعالمین علیما.

ترجمه: و مثال دیگر از این قبیل در سوره قعس (قاف، عین، سین) {سوره تعبیر، سوره ء 37 آیهء 2} است که می گوید: ستایش باد خدایی را که بر بندهء خود کتاب را نازل کرد تا بر جهانیان از راه کلمهء بلند مرتبهء او شاهد باشد. {آیهء 3} خداوند به مومنینی که اعمال نیک به جای آورند مژده داد که پاداشی خوب و موفور از جانب باب، در باب {رحمت الهی} در انتظار آنان است. {آیهء 4} و ما از زبان خود این کتاب را بر شما فرستادیم تا در بین مردم در امر باب به درستی داوری کنید. و خداوند به همهء دنیاها است آگاه.

ملاحظات: آیهء 2 در اینجا برای اثبات اتهام دوم یعنی ادعای وحی الهی آورده شده به ویژه از آنجهت که فوق العاده شبیه آیهء 2 از سورهء هیجدهم (الکهف) قرآن است: الحمدلله الذی انزل علی عبده الکتاب و لم یجعل له عوجا.

(13) و من ذلک ما ذکر فی سوره کهیعص فاقروا ما تیسر من هذا القرآن بکره و اصیلا و رتلوا هذا {1.33} الکتاب باذن الله القدیم علی لحن من ذلک الطیر المغنی فی جود العمآء ترتیلا الی ان قال و من بدل من الفرقان و هذا الکتاب حرفا علی غیر حرفهما فقد کفر بالله ربه {1.34} و لن نقبل الله من عمله من شیء و قد کان ماواه النار علی حکم الکتاب محتوما و ان الذین یکتمون بعضا من حرف هذا الکتاب فیاکلون النار و ما ننظر الیهم و لا نکلمهم و فی یوم {1.35} القیامه قد اعد الله لهم فی قعر التابوت بالعدل عذابا شدیدا و ان الله قد کتب علیکم ان لا تمسوا هذا الکتاب الاعظم الا بالطهر الاکبر فان الله قد حرمه علی الکافرین جمیعا.

ترجمه: و مثال دیگر در سورهء کهیعص (کاف، ها، یا، عین، صاد) {سورهء الکتاب، سورهء 41 آیهء 3} است که می گوید: در صبحگاهان و شامگاهان آنقدر که میسر باشد از این قرآن بخوانید. {آیهء 4} و به آهنگ آن پرنده ای که در جو عما در تغنی است آیات آن را با رخصت خدای ازلی ترنم کنید.

و پس از چند جمله چنین می گوید: {آیهء 8} و هرکس که حرفی از فرقان و این کتاب را تغییر دهد از خدای روی گردانیده و هیچ عملی از او مقبول خداوند نخواهد بود و جای او به حکم کتاب در آتش دوزخ است. {آیهء 9} و کسانی که بعضی از حروف این کتاب را پنهان کنند آتش دوزخ به جانشان خواهد افتاد و ما نه به آنها می نگریم و نه با آنها صحبت می داریم و در روز رستاخیز خداوند عذاب شدیدی در قعر تابوت برای آنان در نظر گرفته است. {آیهء 10} و خدا بر شما عذاب شدیدی در قعر تابوت برای آنان در نظر گرفته است. {آیهء 10} و خدا بر شما مقرر کرده است که این کتاب بزرگ را جز با حد اکثر پاکی به دست نگیرید، زیرا که خدا بر همهء کافران آن را حرام کرده است.

ملاحظات: این فقرات در اینجا بخصوص برای آن آورده شده تا نشان داده شود که باب، احکام و نواهی متعددی را معمول کرده است.

(14) و منه {1.36} ما ذکره فی سوره الانوار المفتتحه بالحق یا ایها المومنون اتقوا الله فی کلمته الحق فان الله قد فرض علی المسلمین ابلاغ الی کل البلاد فاخرجوا من اراضیکم {1.37} و ادعوا الناس بالکتاب الاکبر هذا الی الارض المقدسه و ان لم تستیعوا لاکتبوا الامر فی الورقات المبیضه علی مداد الذهب المحمره الخالصه الی کل البلاد من شرق الارض {1.38} و غربها فان حکم الله فی ذلک الباب قد کان علی الحق بالحق شدیدا یا معشر العلماء ان الله قد حرم علیکم بعد هذا الکتاب التدریس فی غیره علموا الناس احکام الکتاب و اعرضوا عن {1.39} الباطل الکتب المجتثه فیکم فان کتاب الله لهو الحق و هو الله قد کان بما تعلمون شهیدا.

ترجمه: و مثال دیگر در سوره الانوار کتاب او است که با المق (الف، لام، میم، قاف) شروع می شود {سورهء 27 آیهء 13}: ای مومنان، پرهیزگار باشید. خداوند بر مسلمین واجب کرده است تا {این} امر را به همهء ممالک برسانند. بنا بر این از وطن خود خارج شوید و مردم را با این کتاب اکبر به ارض مقدس دعوت کنید. اگر امکان مسافرت برای شما نباشد این خبر را با جوهر طلای قرمز بر صفحات کاغذ سفید بنگارید و به همهء کشورهای شرق و غرب برسانید. و دستور خدا در این باب شدید است. {آیهء 14} ای گروه علماء با آمدن این کتاب، خداوند تدریس غیر این کتاب را بر شما حرام کرده است. مردم را به احکام این کتاب آشنا کنید و از کتابهای بی اساسی که در میان شما است اجتناب ورزید. زیرا کتاب خدا حق است و او خدائی است که بر آنچه شما انجام می دهید آگاه است.

ملاحظات: این آیات نیز در اینجا بدین منظور آورده شده تا ثابت کند باب احکام و نواهی گوناگونی وضع کرده و به ویژه بر علماء تدریس غیر از کتاب خود را حرام کرده است.

نسخهء کیمبریج اولین قسمت آیهء 13 را ندارد و با ابلاغ الامر الی ...شروع می شود در حالی که نسخهء قائنات با متن مدرک فتوی مطابقت دارد. دستور "مردم را با این کتاب اکبر به ارض مقدس دعوت کنید" ممکن است اشاره ای به امر باب مبنی بر اجتماع پیروانش در کربلا باشد. )مراجعه شود به قسمت بعدی در این مقاله زیر عنوان "تغییر نقشهء باب")

(15) و من ذلک ما ذکره فی سوره کهیع یا ایها المومنون لا تنادوا الذکر من وراء بیته فان {1.40} ذلک خطاء فی کتاب الله و انتم لا تعلمون من علم الکتاب الا بعضا من الحرف مقطوعا یا ایها المومنون لا عرفعوا اصواتکم فوق صوت الذکر و لا تقربوا فی المشی معه الی ان یاذن لکم {1.41} و لا تقدموا قدامه و لا تقولوا فی مجلسه نجوی فان کل ذلک سیئه عند الله موالیکم الحق لما قد احکم الله فی کتابه الحق محفوظا.

ترجمه: و مثالی دیگر از این قبیل در سورهء کهیع (کاف، ها، یا، عین) {سوره الحوریه، سورهء 29 آیهء 6} کتاب او است: ای مومنان، از پشت خانه "ذکر" او را صدا نزنید زیرا که چنین عملی در کتاب خدا گناه است و شما از علم کتاب خدا مگر چند حرفی بیش نمی دانید. {آیهء 7} ای مومنان، صدای خود را بلندتر از صدای "ذکر" ننمائید و جز با اجازهء او در موقع مشی از او سبقت مگیرید و از برابر او گذر نکنید و با حضور او با هم به نجوی سخن نگوئید زیرا که این همه در نظر خدای شما و به موجب کتاب او گناه است.

ملاحظات: این فقرات نیز مثالی است دیگر از اوامر و نواهی باب در کتاب قیوم الاسماء. نسخهء کیمبریج فاقد آیهء 6 است.

(16) و من ذلک ما ذکره فی سوره الایمان و هی اربعون {1.42} آیه ان هذا الکتاب لو کان من عند غیر الله نزل لو جدوا فیه اختلافا و سبحان الله ربنا لا یخفی علیه شیء فی الارض و لا فی السماء و کل شیء احصیناه فی هذا الکتاب مستترا قد کان {1.43} من عند الله و علی احق مسطورا انا نحن نلنا علی عبدنا هذا الکتاب من عند الله بالحق و جعلنا الایات فیه محکمات غیر متشابهات و ما یعلم تاویلها الا الله و من شئنا من عباد منا {1.44} المخلصین فاسئلوا الذکر تاویله فانه قد کان بفضل الله علی آیاته بحکم الکتاب علیا.

ترجمه: و مثال دیگر در سوره الایمان کتاب او است و آن دارای چهل آیه است {سوره 3 آیهء 7}. هرگاه این کتاب از جانب خدا نازل نشده بود در آن اختلافاتی یافت می شد. {آیهء 8} و ستایش خدای را که در زمین و آسمان از دید او هیچ چیز پوشیده نیست زیرا هر آنچه را که می پنداشتیم در این کتاب نیامده است یافتیم که از انب خدا به شایستگی در آن رقم زده شده بود. {آیهء 10} ما این کتاب را از جانب خدا بر بندهء خود نازل کردیم و در آن آیاتی محکم و غیر مبهم گنجانیدیم. و جیز خدا و بندگان بی آلایش منتخب ما کسی از تعبیر آن آگاه نیست. بنابر این از "ذکر" تعبیر آن را جویا شوید زیرا که او به فضل خدا و به حکم کتاب آگاه به آیات آنست.

ملاحضات: این قسمت بدان جهت در اینجا نقل گردیده تا جرم باب را مبنی بر ادعای وحی از طرف خدا اثبات نماید. در نسخه های قائنات و کیمبریج، این سوره چنین آغاز می گردد: سوره الایمان و هی اثنتی و اربعون {آیه}.

(17) و من ذلک ما ذکر فی سوره المدینه و هی اربعون ایه التی اولها المطه یا اهل المدینه و من {1.45} حولها من الاعراب ما لکم کیف کفرتم بمحمد بعد وفاته علی غیر الحق جهارا الم یآخذ الله و نبیه عنکم عهدا فی وصایه ولیه فی مواطن من الارض علی الحق بالحق کثیرا ان کنتم آمنتم بالله الذی {1.46} لا اله الا هو فما لکم کیف تحکمون لا نفسکم بغیر ما انزل الله فی کتابه الحق من قبل محفوظا فو ربکم لو لا تومنون بذکرنا و هذا الکتاب فایقنوا ان ماویکم النار فیها خالدا ابدا و ما لکم {1.47} من دون الله العلی فی یوم الفصل ظهیرا فلقد مات منکم کفرا بعض الانفس من قبل و ما کنتم آمنتم بمحمد و لا من حولکم بعد عروجه الا و قد کفرتم بوصیه ما لکم لا تتدبرون {1.48} القرآن بالحق علی الحق نتزیلا.

ترجمه: و مثال دیگر در سوره المدینه کتاب او است که دارای چهل آیه است و با المطه (الف، لام، میم، طا،ها) شروع می شود {سورهء 6، آیهء 15}: ای اهل مدینه و اعراب اطراف آن، شما را چه می شود؟ چرا بدون جهت پس از وفات محمد آشکارا او را انکار نمودید؟ {آیهء 16} مگر خدا و پیامبر او به کرات دربارهء وصایت ولی او در همهء روی زمین با شما پیمان نبسته بود؟ {آیهء 17} اگر به خدائی که غیر از او خدائی نیست ایمان دارید چگونه است که بر خلاف آنچه که او در کتاب راستین خئد از قبل نازل کرده بود حکم نموده اید؟ سوگند به خدایتان که هرگاه به "ذکر" ما و به این کتاب ایمان نیاورید به یقین بدانید که جایتان برای ابد در آتش دوزخ خواهد بود. {آیهء 20} و در روز فصل غیر از خدای بزرگ، پشتیبانی نخواهید داشت. {آیهء 21} از پیش کسانی از میان شما در کفر مردند و شما و اطرافیانتان نیز پس از وفات محمد ایمان به او را انکار کردید زیرا که جانشین او را منکر شدید. شما را چه می شود که به درستی دربارهء مطالب قرآن تفکر نمی کنید؟

ملاحظات: ناگفته پیداست که این آیات قویا از عقیده شیعه پشتیبانی می نماید و لذا باید از نظر اهل تسنن قابل اعتراض باشد ولی تا اندازه ای جای شگفتی است که با آنکه فتوی می بایستی مشترکا بوسیلهء علمای سنی و شیعه صادر شود این فقره در اینجا آورده شده است. ممکن است به علت ناراحت شده شیعیان از گنجانیدن این جنبه از نوشته های باب در فتوی بوده که علمای شیعه را وادار کرده است در دادن فتوی راه متفاوتی را در پیش گیرند.

(18) و من ذلک ما ذکره فی سوره الزیاره و هی اثنان و اربعون آیه طس الله قد انزل الفرقان علی ذکرنا لیکون للعالمین بشیرا و علی خط {1.49} الا ستواء نذیرا الی ان قال و ان الله قد اجتبی الحسین من عباده و قد جعله علی الحق اماما و شهیدا و انه لما سبق اخوته من علم الرحمن حرفا مقنعا علی السر بما کان {1.50} فی مستسر السطر من سر السر مستورا و ان الله قد اتم نعمته علی الحسین و اوصیائه بان جعل فضلهم کفضل نفسه بالحق علی العالمین جمیعا و هو الذی قد تقبل من زائره بزیاره الحق لنفسه {1.51} و قد دعی لمصرعه علی الحق بعرشه فلا اله الا هو من غیر تشبیه علی الحق و ما قدر الله لسره علی حرف من الحرف تاویلا الی غیر ذلک من الهذیان الذی لا یصدر ممن شرح الله تعالی صدره {1.52} للاسلام و کتب فی قلبه الایمان و مرجو العبد افاده الجواب بالتحریر و لکم بذلک الاجر الکثیر من المولی الکبیر جل شآنه و عز سلطانه.

ترجمه: و مثال دیگر در سوره الزیاره کتاب وی است که دارای چهل و دو آیه می باشد {سوره هفتم، آیه 1 تا 3}: طس (طا، سین). خداوند فرقان را بر "ذکر" ما نازل کرد تا برای جهانیان بشیر و در پیش گرفتن راه راست نذیر باشد.

و پس از چند جمله چنین می گوید {آیهء 6} و خداوند از میان بندگان خود حسین را برگزید و او را به حق امام و شهید قرار داد ...و خدا به راستی نعمت خود را بر حسین و جانشینان او تمام کرد زیرا که برتری آنان را چون برتری نفس خود بر عالمیان قرار داد و زیارت {آرامگاه} حسین را مانند زیارت نفس خود پذیرفت و میدان شهادت او را به راستی عرش خود نامید. و خدائی نیست مگر او که به راستی مانندی برای او نیست و او است خدائی که برای هیچ حرفی از اسرار خود تاویلی نکرده است.

و از اینگونه هذیانات در کتاب او بسیار است که از کسی که خدای متعال سینهء وی را به روی اسلام باز گشوده و در قلب او ایمان رقم زده است سر نمی زنند.

تقاضا می گردد که هر یک از بندگان (علماء) جواب خود را کتبا مرقوم دارد. پاداش بی اندازه ای از طرف خدای بزرگ جل شانه و عز سلطانه، نصیبتان باد.

ملاحظات: مطالبی که دربارهء حسین در این فقرات از قیوم الاسماء آمده حتی از نظر شیعه، افراطی می باشد ولی با عقائد شیخیه که برای امامان احترام زائد الوصفی قائل بوده اند مطابقت دارد. دشمنان شیخیه آنان را متهم به اعتقاد به تفویض کرده اند یعنی صفات خدا را به غیر خدا نسبت داده و بخصوص امامان را در خلق دنیا با او شریک کرده اند.[vi]

ب- قسمت جواب فتوی:

(19) الجواب و هو الله سبحانه و تعالی الموفق للصواب

بسم الله الرحمن الرحیم و من اظلم ممن افتری علی الله کذبا او قال اوحی الی و لم یوح الیه شیء الحمد لله الذی حمی سور[1] النبوه عن تسور الکاذبین و اعجز مصاقع صقع البلاغه علی طول باعهم عن الاتیان بمثل اقصر سوره من سور کتابه المبین و الصلوه السلم علی سیدنا محمد خاتم الانبیاء و النور المشرق من مطالع الجود علی صفحات الوجود حیث لا ملک و لا جن و لا انس و لا ارض و لا سماء و علی آله الطاهرین و اصحابه الصادقین الذین خضبوا اسیوفهم البیض و اسنتهم الزرق بدم الاسود العنسی و مسیلمه الکذاب و طالما ندبوا من قبل لنصره الدین فانتدبوا غیر و کلین و لا نکسین و اتوا و یالله درهم بالعجب العجاب و بعد فلا ینبغی ان ینتطح کبشان او یتنازع و اتوا و یالله درهم بالعجب العجاب و بعد فلا ینبغی ان ینتطح کبشان او یتنازغ اثنان فی کفر هذا الخبیث و کذا کفر من آمن به و صدقه فی ذلک الحدیث و لقد اتی بصنوف من الکفر یکسر علیه المومن ارعاظ النبل بل یقف منها شعور من فی راسه نحو راس شعیره او شعره من عقل واری الامر لبداهه غنیا عن الاستدلال لا یحوج لغایه ظهوره و لو کان سامعه غبیا الی اطاله المقال و لیس یصح فی الاعیان شیء اذا احتاج الصباح الی دلیل و الحزم الحاق هذا الکافر باخویه الکذاب و ذی الحمار و تنکیل من اعان علی ترویج امره بلسانه او یدیه اعتبارا لذوی الابصار فانی اراها فتنة یعظم شرها فی مشارق الارض و مغاربها و یرتد بها کثیر من سخفة العقول لو ترک حبلهها علی غاربها و نسئل الله تعالی السلامة عما یوجب الندامة و کتب العبد الفقیر الی مولاه عزّ شأنه السّید محمود المفتی ببغداد …مولویه …عفا عنه اللطیف الخبیر.

ترجمه: جواب، و خدای پاک و والاست که هادی به راه راست است.

به نام خداوند بخشایندهء مهربان. کیست پلیدتر از کسی که دروغی را به خدا نسبت دهد یا بگوید خدا به من وحی کرده در حالی که هیچ چیز به او وحی نشده است. ستایش خدائی را که باروی اسلام را از تجاوز و تسلّط دروغ گویان حفظ فرمود و بلند آوازان میدان بلاغت را با همهء توانائی و گشاد دستی از اتیان همانند کوچکترین سوره ای از کتاب مبین خود عاجز کرد. و درود و سلام بر محمّد خاتم انبیاء و نور تابان از مطالع جود بر صفحات وجود آنجا که در آن نه فرشته ای هست و نه جن ّ و نه انسانی و نه زمینی و نه آسمانی، و بر خاندان پاک او و اصحاب صادق او که شمشیرهای سفید ونیزه های آبی خود را با خون الاسود العنسی و مسیلمه کذّاب رنگین کردند، و در گذشته هر هنگام که برای نصرت دین فاخوانده شدند بدون اظهار ناتوانی بخوبی از عهده برآمدند و چه معجزه ها که نیافریدند.

و اما بعد، شایسته نیست که اختلافی در کفر این خبیث و نیز در کفر کسانی که به او گرویده اند و حدیث او را باور نموده اند وجود داشته باشد. وی آنچنان کفرهائی آورده است که هر مومنی را به خشم می آورد و هر که را که در سر به اندازهء جوی عقل باشد از آنها گریزان می کند. من در این امر به علّت بداهت آن لزومی به استدلال نمی بینم و نیز به سبب غایت وضوح اطالهء کلام را بی مورد می دانم زیرا مطلب آنچنان آشکار است که هر نادانی آن را بسادگی در می یابد و خطا است بین بزرگان استدلال طلوع صبح را. لذا مصلحت چنین است که این کافر را به دو برادر دیگرش {مسیلمه} کذّاب و {الاسود} ذی الحمار بپیوندیم و نمونه ای از سرنوشت کسانی قرار دهیم که به او در ترویج این امر به زبان یا عمل اعانت کنند. هرگاه این فتنه آزاد گذارده شود آتشی خواهد شد که زبانه به شرق و غرب خواهد زد و بیاری از افراد کم خرد را به ارتداد خوواهد کشانید. از خدای تعالی می خواهم که ما را از آنچه موجب پشیمانی است محفوظ بدارد.

سیّد محمود مفتی بغداد

ملاحظات: ابوالثناء سید محمود شهاب الدّین ابن سیّد عبداللّه الآلوسی (1802-1854 م.) برجسته ترین عالم سنّی عراق در قرن نوزدهم میلادی بود. او بعنوان عالمی متعصب و نیز مولّف تفسیری {بر قرآن} شهرت دارد. وی به مدّت چهل سال مدرّس مدرسهء الاعظمیّه و از سال 1248 تا 1262 (1832-1846 م.) مفتی بغداد بود.[vii]

(20) و الذی نزل بالحق الکتاب لقد اصاب جناب المفتی فی الجواب و لا شک فی کفر هذا المختلق الکذّاب هو مستحقّ لا شدّ النکال و العذاب رماه الله تعالی بسهم العقاب فی الدنیا و فی المآب و کتبه خادم العلماء و المدرّسین عبد الرّحمن المدرّس.

ترجمه: سوگند به خدائی که به حقّ کتاب قرآن را نازل کرد، جناب مفتی در پاسخ خود صائب بوده ودر کفر این کاذب جای تردید نیست. برای عبرت دیگران، وی شایستهء شدیدترین مجازات و عذاب است. امیدوارم که خدای والا در دنیا و آخرت او را هدف تیر مکافات خود کند.

خادم علماء و مدرّسین عبدالرحمن المدرس

ملاحظات: احتمالا این شخص عبدالرّحمن الروز بهیانی م�